Od wielu lat kino irańskie święci triumfy na całym świecie. Cenione przez jurorów na międzynarodowych festiwalach, zachwyca i zadziwia publiczność. Jak to się dzieje, że w kraju, który już blisko 30 lat rządzony jest przez islamski reżim, powstają filmy o niezaprzeczalnej randze artystycznej, stanowiące świetną kontrpropozycję dla zachodnich produkcji? Dla ludzi wychowanych w systemie totalitarnym (czyli na przykład dla Polaków pamiętających czasy PRL-u) ten fenomen jest zrozumiały - cenzura powoduje, że artyści uczą się mówić nie wprost. W filmach irańskich nie ma polityki (otwartej krytyki systemu), nie ma seksu, nie ma pokazanej dosłownie przemocy. Ale jest wielka wrażliwość na człowieka i prostota, które sprawiają, że ta bliskowschodnia kinematografia przemawia do wielu ludzi pod różnymi szerokościami geograficznymi. Oczywiście, estetyka i tematyka proponowana przez twórców z Iranu nie wszystkim będzie bliska, lecz nie ma chyba kinomana, który nie kojarzyłby takich nazwisk, jak Kiarostami czy Makhmalbaf.

Mimo że pierwszy kinematograf pojawił się na dworze szacha Mozaffera Al-Dina już w 1900 roku, to historia kina irańskiego rozpoczyna się w latach 30. XX wieku. Wówczas powstają pierwsze filmy długometrażowe, zdominowane jednak na rodzimych ekranach przez produkcję zagraniczną. Prawdziwy rozwój kinematografii w Iranie nastąpił dopiero pod koniec lat 60., kiedy to do głosu doszła grupa młodych reżyserów tworzących irańską Nową Falę: Bahram Beizai (autor filmu Ragbar z 1971 roku, który do dziś uważany jest za jedno z najwybitniejszych osiągnięć kina irańskiego), Dariush Mehrjui (jego obraz Krowa [1969] był pierwszym nowofalowym dziełem), Masud Kimiai, Abbas Kiarostami i Amir Naderi. Pozytywne zmiany wiązały się z działalnością departamentu filmowego w Instytucie Intelektualnego Rozwoju Dzieci i Młodzieży. Dzięki funduszowi Kanun produkcja filmowa wzrosła nawet do 90 filmów rocznie. Ta dobra passa trwała przez 10 lat - do roku 1979, gdy w wyniku rewolucji został obalony szach Reza Pahlavi, a przywódcą nowopowstałej republiki islamskiej został ajatollah Chomeini. W krótkim czasie kinematografia Iranu została doprowadzona do upadku, w czym "pomogła" zarówno ostra cenzura, tropiąca wszystkie treści niezgodne z islamem, jak i recesja gospodarcza oraz wojna z Irakiem.

Drugi przełom w kinie irańskim nastąpił w roku 1983. Wówczas rząd wystąpił z inicjatywą Funduszu Filmowego Farabi - instytucji wspierającej rozwój narodowej kinematografii, która walory artystyczne powinna łączyć z islamskimi wartościami. Twórcom stworzono dogodne warunki do pracy, z funduszu płynęły środki finansowe. Mimo cenzury znaczna część filmowców odnalazła się w tej sytuacji, wypracowując własny styl, ucząc się mówić o problemach społecznych bez angażowania się w politykę. Od połowy lat 80. filmy artystów z Iranu zaczęły pojawiać się na międzynarodowych festiwalach, zdobywając nagrody i, przede wszystkim, wiernych widzów. Ów fenomen kina irańskiego oraz jego wielki sukces trwa nieprzerwanie już 20 lat. Nieobojętność na cierpienie i niesprawiedliwość Irańczycy łączą z wielką wrażliwością na świat oraz jego piękno. Owa prostota zbliża irańskie filmy do estetyki włoskiego neorealizmu, a świadome podejście do filmowej formy z wielu twórców czyni spadkobierców francuskiej Nowej Fali.

Abbas Kiarostami to najbardziej uznany przedstawiciel kina irańskiego. Jest wnikliwym obserwatorem rzeczywistości. Do swoich filmów często angażuje naturszczyków, chętnie wprowadza element improwizacji. Stąd między innymi paradokumentalny charakter jego obrazów. Również formalnie jego dzieła zdają się ograniczać do obserwowania rzeczywistości - reżyser często stosuje plany ogólne oraz montaż wewnątrzkadrowy.
Kiarostami (rocznik '40) urodził się w Teheranie i od wczesnej młodości interesował się sztuką, którą następnie studiował. Pod koniec lat 60. zaangażował w organizację departamentu filmowego przy Instytucie Intelektualnego Rozwoju Dzieci i Młodzieży. Międzynarodowe uznanie przyniósł mu film z 1987 roku Gdzie jest dom mojego przyjaciela?, w którym znakomicie uchwycił świat widziany oczami dziecka. Obraz doceniło m.in. jury ekumeniczne na festiwalu w Locarno. W latach 90. filmy Kiarostamiego Pod oliwkami oraz Smak wiśni zachwyciły canneńską publiczność. Uhonorowany nagrodami: im. Rosselliniego w Cannes (1992), zachodniej krytyki im. Vittoria De Siki oraz Złotym Medalem Felliniego (UNESCO) za całokształt twórczości i jej humanitarny wydźwięk. Inne filmy: A propos Nicei, la suite (1995), Uniesie nas wiatr (1999), Ten (2002).

Mohsen Makhmalbaf to najpoważniejszy "konkurent" Kiarostamiego. Młodszy od niego o prawie dwie dekady reżyser swoją filmową drogę zaczynał zupełnie inaczej. Pochodzący z ubogiej dzielnicy Teheranu Makhmalbaf porzucił szkołę w wieku 15 lat i przystał do islamskich bojówek. Za udział w zamachu został aresztowany i spędził w więzieniu cztery lata, a opuścił je w 1979 roku - już po rewolucji. W więzieniu też podjął przerwaną edukację zainteresował się kinem. Od początku lat 80. zaczął robić własne filmy, w których często podejmował tematykę polityczną (Boycott, 1985). Przełom nastąpił w 1990, kiedy to z pozycji "piewcy islamskiej rewolucji" Makhmalbaf przeszedł na stronę opozycyjną. Jego obraz Czas miłości trafił na pięć lat na indeks dzieł zakazanych - opowieść, w której tę samą miłosną historię opowiadają trzy osoby (mąż, żona i kochanek) nie przeszła przez surową cenzurę jako podważająca islamskie wartości moralne. Makhmalbaf nigdy nie unikał trudnych, bolesnych tematów, jak np. los afgańskich kobiet za czasów rządów talibów (Kandahar, 2001), ale też zawsze jego filmy wyróżniało wielkie wyczucie plastyczne, dbałość o obraz. Kilka lat temu Irańczyk wycofał się z czynnej pracy reżyserskiej i prowadzi w Teheranie prywatną szkołę filmową, gdzie wykształciła się cała jego rodzina.

Majid Majidi (urodzony w 1959 w Teheranie) to trzeci z najbardziej znanych na świecie irańskich reżyserów. Jego ciepłe, wzruszające opowieści Dzieci niebios (1997), Kolory raju (1999) i Deszcz (2001) zachwycały również polską publiczność.

Bahman Ghobadi - jego debiutem był Czas pijanych koni (2000), wstrząsająca opowieść o życiu dzieci w kurdyjskiej wiosce. Jego ostatni obraz, Żółwie mogą latać (2004), to historia dzieci uciekających z Iraku tuż przed amerykańską inwazją.

Bahman Farmanara to twórca, który nie znalazł dla siebie miejsca w porewolucyjnym Iranie. Uznany autor filmów Książę Ehtejab (1974) i Sayehaye bolande bad (Tall Shadows of the Wind, 1979) przez 20 lat nie robił filmów. Powrócił w 2000 roku obrazem Zapach kamfory, woń jaśminu, w którym zagrał także główną rolę.

Mimo patriarchalnego społeczeństwa w Iranie coraz częściej za kamerą stają także kobiety. Jedną z pierwszych reżyserek była Rakhshan Bani'Etemad, która karierę zaczynała jeszcze w latach 70., pracując w telewizji. Później realizowała krótkie filmy i dokumenty, by zadebiutować pełnometrażową fabułą w 1986 roku. Merzieh Meshkini natomiast późno zaczęła kręcić własne obrazy - do szkoły filmowej swojego męża, Mohsena Makhmalbafa, wstąpiła już po odchowaniu dzieci. Jej debiut Dzień, w którym stałam się kobietą (2000) spotkał się z ciepłym przyjęciem i został obsypany nagrodami, w tym na festiwalach w Wenecji, Toronto i Chicago. Wciąż jednak największą nadzieją irańskiego kina pozostaje córka Merzieh Meshkini - Samira Makhmalbaf, która zawód reżyserki zdobywał niemal od dziecka, asystując ojcu na planie. Jako 18-latka zrealizowała paradokumentalny obraz Jabłko (1998), który uczynił z niej nadzieję młodego kina irańskiego. Samira nie zawiodła także swoim drugim filmem - Czarnymi tablicami (2000), a jej trzeci pełnometrażowy film, O piątej po południu, był rewelacją festiwalu w Cannes w roku 2003.

1997 - Złota Palma w Cannes dla Smaku wiśni Abbasa Kiarostamiego
1998 - CinemAvvenire oraz nagroda Sergio Trasatti na festiwalu w Wenecji dla Ciszy Mohsena Makhmalbafa
1999 - nagroda FIPRESCI, Nagroda Specjalna Jury oraz CinemAvvenire na festiwalu w Wenecji dla Uniesie nas wiatr Abbasa Kiarostamiego
1999 - Nagroda Publiczności na Warszawskim Festiwalu Filmowym dla Dzieci niebios Majida Majidi
2000 - Nagroda Jury festiwalu w Cannes dla Czarnych tablic Samiry Makhmalbaf
2000 - Złoty Lew oraz Nagroda FIPRESCI na festwialu w Wenecji dla Kręgu Jafara Panahiego
2000 - Nagroda FIPRESCI i Złota Kamera na festiwalu w Cannes dla Bahmana Ghobadiego za Czas pijanych koni
2001 - Nagroda Jury Ekumenicznego oraz Nagroda Jury restiwalu w Cannes dla O piątej po południu Samiry Makhmalbaf
2001 - Nagroda Jury Ekumenicznego festiwalu w Cannes dla Kandaharu Mohsena Makhmalbafa
2001 - Brązowy Lew festiwalu w Wenecji dla komedii Wybory Babaka Payamiego

http://www.ofilm.net/
http://www.iranchamber.com/cinema/
articles/critical_history_iranian_film.phpv
http://groups.msn.com/IranianCinema/biographies.msnw
http://www.cinemairan.com/

(opr. miś)